Mikalojus Dauksza

Przedmowa do czytelnika łaskawego.

       Przypatruiąc się, y osoba pilnie uważaiąc, czytelniku mily: w czymbych oyczystej krainie mey poslużyć y iey iakożkolwiek pomoc mogł, zdała mi się rzecz y stanowi moiemu przystoyna, y Kośćiołom Katolickim w sławnym Księstwie naszym Litewskim rozszerzonym, nie tylko ozdobna y uciechy pełna, ale y wielce pożyteczna, gdybych kazanie dawno iuż od księdza Wuyka Societatis IESU Theologa, uczenie napisanę y zebranę, y u wszystkich Katholikow nie małą cenę y wagę maiące, na Czeski, y Niemiecki ięzyk przetłumaczone, w własny ięzyk nasz Litewski przełożył, y wszystkim ku czytaniu podał.
       Weżym mam za to, że nie tylko kosciołowi Litewskiego ięzyka ale zgoła wszyskim obywatelom W. X. L. poniekąd dogodze ta moia praca y posługą, y okazyią, niektorym większych rzeczy pomyślania y ważenia, a o naszym ięzyku Oyczystym, goreiszego starania y rozszerzenia nieiaką uczinie pobudkę. Bo acz w prawdzie rzadki iest u nas zwłaszcza z przednieyszych, ktoryby w ięzyku polskim biegłym nie był, y kazania te polskim iężykiem pisane czytać przez się nie mogł, wszakże moim zdaniem większa takich część, ktorzy go albo nie rozumieią, albo w nim mało co są świadomi, y oyczystym ieżykiem rzecz pisana, wiem iakiey iest u wszyskich narodow powagi, uciechy, y smaku (skąd iak rozumiem ksiąg przekładanie, z iednego ięzyka w drugi, u wszytkich narodow urosło) sam nasz Litewski narod, dla umieiętnośći ięzyka polskiego y w nim biegłośći, do zaniedbania, opuszczenia, y niemal odrzucenia, ięzyk swoy własny przywiodł, kożdy snadnie widżi, lecz iak słusznie, niewiem kto pochwali.
       Ktory bowiem prosze narod iest pod niebem tak gruby y nikczemny, ktoryby tych trzech rzeczy własnych y sobie iakoby wrodzonych nie miał, gruntow oyczystych, obyczaiow, y mowy? Wszyskich wiekow ludżie, ięzykiem swoim własnym mowili, y na iego zachowanie, pomnożenie, zdobienie y krasę, wielkie zawsze oko mieli, nie masz nacyiey tak lichey, kątu żiemie tak podłego, ktoryby ięzyka swego uzywać nie miał, tym pospolićie wszyscy ustawy piszą, tym historye y dzieie, swych y cudzych, nowe y stare wydawaią, tym o wszyskich potrzebach Rzeczypospolitey radzą, w kośćiele, w radżie, doma, mile y przystoynie potrzeby wszeliakie odprawuią, samo przyrodzenie tego uczy wszystkich, y prawie z pierśi maćierzyńskich każdy bierze skłonność ku ięzykowi swemu y miłemu używaniu, zachowaniu, y pomnożeniu iego.
       Co nie tylko w ludziach na oko widżiemy, ale też y w nierozumnym stworzeniu. Coby to bowiem za dżiwy między żwierzęty były, gdyby kruk śpiewać chciał iako słowik, a słowik krakać iako kruk; kożieł ryczeć iako lew, a lew blekotać iako kożieł? zginełaby własność za takim sposobu własnego odmienieniem, zginełaby niemal y istota żwierząt, tak rozmaitych y natura. A ieśliż taka niestworność żwierząt, takieby w nich zamieszanie uczyniła? coż rozumiemy iakie zamieszanie y zawichrzenie w ludziach czyni? kiedy ieden w drugiego narodu ięzyku swego oyczystego zgoła zaniedbawszy tak dalece sie kocha z cudzego (niepomniąc na swoy, ktorym Bog y natura chce aby mowił) iakoby nie tey krainy y ięzyka człowiek.
       Nie żiemie obfitośćią, nie roznośćią ubiorow, nie wesołośćią kraiow, nie miast y zamkow mocnośćią narody stoią, ale więcey zachowaniem y używaniem ięzyka własnego, ktory społeczność, zgodę y miłość braterską, mnoży y zachowuie. Język iest spolnym zwiąskiem miłośći, matką iednośći, oycem społecznośći państhw strożem. Znieś ten: zniesiesz zgodę, uniya, y wszystko dobro. Znieś ten: zniesiesz słońcę z nieba, pomieszasz porządek świata, odeymiesz żywot y sławę. Kto onych, ktorzy wieże aż pod obłoki wystawiali, imie swe chcąc sławne uczynić, rospędził y rozegnał? niezgoda ięzyka. Kto walki, bunty, y sedycyie zaczął po wielkiey częśći na świećie? rozność ięzyka. Cokolwiek rozerwania iest między narodami, cokolwiek obmow, szacowania iedney nacyiey o drugiey, wszysko to z roznośći ięzykow, iak z korzenia wszyskiego zamieszania urosło.
       Bo z przyrodzenia każdy iako do swey nacyiey y krwie, tak do swego ięzyka człowiek chęć ma większa y mocno do niego przywięzuię. Z drugiey zaś strony czym ono wielkie krolestwo Perskie y starodawna Monarchia aż do tąd stoi, iedno zgodą mowy? Czym sławne ono Rzymskie państwo u inszych narodow kwitło? czym meskie sprawy ich aż do ostatnich kraiow żiemie zachodziły, iedno przyrodzonego ięzyka zachowaniem, dla ktorego pomnożenia y roższerzenia, nie tylko prawa stanowili, ale y nauki rozmaite Philosophskie, y Bogow swych chwałe opisali. Greckiego ięzyka w prawach y w Senacie używać zakazowali. Czym Arabska kraina, y Greckie państwa y insze obległe kraie stały? iedno zachowaniem swego oyczystego ięzyka. Nie wspominam Włoskiey żiemie, ktora tak wielce w ięzyka swego zachowaniu y rozszerzeniu się kocha, że nie masz żadnych ksiąg y materiy tak barzo trudnych, ktorychby, iey ludzie w ięzyk własny nie przekładali. Opuszczam ktorey iesmy wszyscy świadomi, nam przyległą Polskę w ktorey ięzyk własny iako kwitnie y iak się pomnaża, ktoż niewie?
       Lecz to nie tym umyslem mowie, abym miał ganić biegłość y umieiętność postronnych ięzykow, (ktora u wszystkich ludzi chwałę y cenę zawsze swoię ma y miała) zwłaszcza Polskiego, ktory nam przez ono miłe ziednoczenie W. X. naszego s sławną kroną Polską, niemal przyrodzony iest. Ale tylko ganie zaniedbanie, a zbrzydzenie y niemal odrzucenie ięzyka naszego własnie Litewskiego. O Boże day żebysmy się obaczyli, y z tego veternu kiedyż tedyż powstali. Izali nie widziemy iako wiele kątow W. X. naszego nieznaiomośćią rzeczy do wiary y zbawienia dusznego należących ginie? iak wiele w prostoćie, w grubych grzechach, zabobonach pogańskich, y po dziś dzień żyie? Izali nie słyszemy iak ich wiele umierza w złym y nie Krześćiańskim żywoćie? a na zatracenie wieczne idżie. To skąd? iedno z opuszczenia ięzyka oyczystego, z zaniedbania przyrodzoney mowy. Jako bowiem prostota zrozumie rzeczy dobre y zbawienne? kiedy ten ktory uczyć ma, albo ięzyka iego niezna albo sie im brzydżi, iako będą słyszeć, y wierzyć mowi Paweł S. ieśli nie maią przepowiedacza? iako czynić? ieśli nie zrozumieią nauczyćiela? Użalmy się naszey własney krwie, ktora taką barbarią rzeczy zbawiennych ginie. Naszych własnych członkow (wszyscychmy bowiem nie tylko w Krystusie iedno, ale też y w oyczyznie) użalmy się. Niedopuszczaymy czastce naszey tak mizernie ginąć. Nie ważmy sobie lekce dusz drogą krwią Krystusową skropionych, bychmy snać w srogim rachunku na onym Trybunale walnym Boga surowego, winnymi nie zostali, by z ręku naszych, krwie braćiey naszey nie szukał ten, ktory moc ma zabiwszy ćiało, puśćić dusze na potępienie bez końca. Boymy się tego, y strachaymy się, a lekce swego narodu mowy (zwłaszcza ktorzy duszom ludzkim służemy) nieważmy, gdyż z zaniedbania iey y opuszczenia, my y krew nasza, w takie niebespieczeństwa wpadamy. Toć iest, to zaiste iest, co mie po wielkiey częśći do przełożenia tych ksiąg w ięzyk nasz oyczysty pobudziło y prywiodło, to co pracą tę zaprawde nie lekką oslodziło, wdzięczną y miłą uczyniło.
       Prziymićiesz tedy pastyrze dusz ludzkich, tę lichą posługę brata waszego. Prziymi W. X. L. te maluczką pracę moię, lecz z wielkiey chęći przećiw tobie pochodzącą. Słuchay narodzie nasz Doktora w nauce zbawienney zbogaconego, y w polszcze y indziey tą swoią pracą wsławionego, ięzykiem iusz nie polskim, ale twym własnym do ciebie mowiącego. Tu naukę szczystą y nie sfałszowaną Jezusa twego usłysz. Tu iako w summie Oycow y Doktorow S. zamkniona starożytność, y nauki Katolickiey prawowierność wyczyrpniesz. Tu przecziwko nowym nieukom obronę prawdy naydziesz. Czytayćie s chęćia wszyscy, ale wy naywięcey, ktorych staraniu dusze wiernych są powierzone. Stąd naukę zdrową, wykład wiary powszechney prawdziwy, ktory im podawać będziećie, weżmiećie. Stąd iako pismo s. rożumieć y wykładać y trudnośći iego rozwięzować maćie, nauczyćie się. Stąd iak z saidaka nieiakiego strzały ostre brać możećie ktoremi y heretyckie mataciwa, y nauk fałesznych y blużnierstwa wznowione zbijećie, y prawie na głowę porazićie. Tu lekarstwa, na rozmaitość chorob, y ran dusznych zleczenie naydżiećie. Tu nawet obligacyia powinnośći y waszey y owieczek waszych poznaćie. Może też niegdy ta praca moia pomoc, tudziesz zatrudnionym Pasterzom, ktorym sie często trafią, na materyey, y na słow zbieraniu, dobrą czastkę czasu traćić. Czemu oboygu ta księga się dosyć czyni. Bo y materyey rozmaitość y słow obfitość łatwiuchno pilnego czytelnika zbogaći: tudżiesz też y gospodarzom Katolickim, ktorzy czasem albo trudnośćiami iakimi u wikłani, albo dla odległośći dalekiey kośćiołow (acz święto kożde Katolickie, ty trudnośći ułacniaćby miało) nie mogą na kazania przybyc. Czego iakokolwiek powetować będą mogli, czytaiąc w domiech swych ty kazania, z nich iako przystoi pomoc duchowną y ochłodę y pożytki sobie Krześćiańskie, zbieraiąc.
       Na ostatek bych nie miał inszey y wy wszyscy z tych ksiąg na Litewski ięzyk przełożonych pomocy y pożytku, dosyć mi będzie na tym, że ta iakażkolwiek mała praca moia, iak mniemam y żadam, dam powod y pochop naszym ku ięzyka oyczystego zamiłowaniu, zachowaniu y rozkrzewieniu. Ponieważ na nim nam y wszystkim mieszkańcom W. X. L. tak wiele iak sie rzekło należy. Bogu ćie oddawam czytelniku miły zażyway z ochotą y pożytkiem tak potrzebney księgi.

       (Postilla Catholicka, tai est: Ižguldimas Ewangeliu kiekwienos Nedelos ir szwętes per wissus metus / per kuniga Mikaloiu Dauksza, Kanonika Medniku isz lękiszko perguldita; su wala ir dałaidimu wireusiuiu. - W Wilniui: Drukarnioi Akademios Societatis Iesu, A. D. 1599.)

Artykuły     Mapy